- ९ श्रावण २०८३, शनिबार / Jul 25, 2026
एजेन्सी । अमेरिकास्थित एक अनुसन्धान जर्नलमा प्रकाशित लेखले निर्वासित तिब्बती धर्मगुरु दलाई लामाले करिब २० वर्षसम्म अमेरिकी गुप्तचर निकाय सीआईएबाट तलब पाएको दाबी गर्दै ठूलो राजनीतिक तरंग पैदा गरेको छ । गत अप्रिलमा ‘जर्नल अफ पब्लिक अफेयर्स’मा छापिएको उक्त अध्ययनलाई रूसी प्रसारक ‘आरटी’ले पुनः प्रकाशित गरेपछि विषयले अन्तर्राष्ट्रिय बहसको रूप लिएको हो ।
जर्नलका अनुसार सन् १९५७ देखि १९७४ सम्म दलाई लामाले सीआईएबाट वार्षिक १ लाख ८० हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गरेको उल्लेख छ । यसअघि पनि दलाई लामामाथि सीआईएको सहयोग लिएको आरोप लाग्दै आएको थियो, तर पहिलोपटक शैक्षिक अनुसन्धानमै विस्तृत प्रमाण प्रस्तुत भएको हो । उक्त अनुसन्धानमा विभिन्न अमेरिकी कूटनीतिक अभिलेख, विकिलिक्सले सार्वजनिक गरेका गोप्य दस्तावेज, अमेरिकी अधिकारीका पुस्तक तथा अन्तर्वार्ताका आधारमा दाबी गरिएको छ कि तिब्बत मुद्दालाई उपयोग गर्दै अमेरिकाले लामालाई दीर्घकालीन रूपमा सहयोग गरेको थियो ।
यही लेखमा उक्त समयको भू – राजनीतिक घटनाक्रमसँग जोडिएको अर्को ठूलो दाबी गरिएको छ । अमेरिकाले भित्रभित्रै लगानी गर्दै सन् १९६२ को भारत–चीन युद्धलाई प्रेरित गराएको । जर्नलका अनुसार तिब्बतको मुद्दा, भारत – अमेरिका सम्बन्ध र चीनविरुद्ध रणनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने उद्देश्यले अमेरिकाले भारतका पत्रपत्रिका, विचार निर्माता तथा थिंक ट्याङ्कमा लगानी गरेको उल्लेख छ ।
अनुसन्धानले भनेको छ कि सो समय अमेरिकाले भारतभित्र चीनविरुद्ध जनमत निर्माणका लागि महत्वपूर्ण रकम खर्च गरेको र त्यसैको पृष्ठभूमिमा युद्धको वातावरण तयार भएको थियो । अध्ययन सार्वजनिक भएपछि अमेरिकी, तिब्बती तथा चिनियाँ राजनीतिक वृत्तमा बहस चर्किएको छ। दलाई लामाको कार्यालय भने यस विषयमा औपचारिक प्रतिक्रिया दिईसकेको छैन ।
