शिक्षाको बैकल्पिक प्रयोगमा ‘त्रिभुजीय शिक्षा’

शिक्षाको बैकल्पिक प्रयोगमा ‘त्रिभुजीय शिक्षा’ image

वर्तमान शैक्षिक पद्धतिका कारण देशमा अनगिन्ती समस्याहरु सृजना भैरहेका छन । हाम्रो शिक्षाले न स्वयं व्यक्तिलाई खुसि र सफलता दिन सकेको छ, न आफ्नो परिवार तथा समाजको भलाई नै, न त देशलाई आवश्यक दक्ष रास्ट्रवादी जनशक्ति नै उत्पादन गर्न सकेको छ ।

खाली वेरोजगार, वैदेशिक अदक्ष कामदार उत्पादनका कारखाना मात्रै बनेका छन् हाम्रा शिक्षण संथाहरु । जतासुकै अन्याय, भ्रष्टाचार, लुटमार, चोरीडकैती, जस्ता अमानवीय क्रियाकलाप मात्रै देखिन्छन् । यो सबै को कारण हाम्रो शिक्षा पद्धतीमा केही खोट छ कि ? अध्यायन र अनुसन्धान गर्नु पर्ने भएको छ ।

हामी एकले अर्कोलाई दोष दिएर आफु चोखो देखिन खोज्दै छौं । नेता खराब भए, कर्मचारी खराब भए, शिक्षक खराब भए, जनता खराब भए, बुद्धिजीवी खराब भए भन्दै दोष अरुलाई लगाएर मात्रै समस्या समाधान हुन सक्दैन । सम्पूर्ण पक्षहरुमा देखिएका समस्याको प्रमुख कारण मात्रै एउटा हो शिक्षा राम्रो नहुनु र सबै समस्याको समाधानको एक मात्रै उपाय हो शिक्षा राम्रो हुनु ।

कुनै पनि व्यक्ति जन्मजात भ्रष्ट हुदैन । चोर डाँका हुदैन, बलात्कारी हुदैन, अन्याय र अत्याचार गर्ने हुदैन, शोषक सामन्त हुदैन, कुनै पनि विकृति विसंगतिको रछ्यानमा डुवेको हुदैन । यी सबै अवस्था सृजना गर्ने अहिलेको शैक्षिक अवस्थाले मात्रै हो । बालकको पहिलो पाठशाला घर हो ।

उस्ले घरमा के सिक्यो ? समाजका दौतरीहरुबाट के सिक्यो ? विद्यालयबाट के सिक्यो ? समाजबाट के सिक्यो ? त्यो नै अहिलेको अवस्था हो । “विद्या ददाती विनयम्“ अथवा विद्याले नै विनयशीलता दिन्छ भनिन्छ तर व्यवहारमा मानवीय पन खस्किरहेको छ । वर्तमान शिक्षाको आधारलाई हेर्दा अनगिन्ती चुनौतीहरु रहेका छन् ।

शिक्षामा आमुल परिवर्तन गर्न 

१) करिब तीन हजार वर्ष पहिलेका थोत्रा धमिरो लागेका, कुप्रथा, कुरितिहरु, अमानवीय अवशेष र धार्मिक, साँस्कृतिक, चालचलन, रितिरिवाज, प्रचलन, पद्धति, अनुभव, अनुभुतीको आधारमा सामाजिक संरचना चलेको छ ।

जुन वर्तमान विज्ञान र प्रविधिको युगसंग सुहाउँदो र समय सापेक्ष छैन । विभिन्न रुढिवादी, प्रथा, विभेदकारी प्रथाले समाज कुरुप भएको छ । हाम्रो सम्पूर्ण सामाजिक, साँस्कृतिक अनुभवहरुलाई विज्ञानको कसिमा घोटेर नविकरण गर्नु पर्ने छ ।

२) अहिले समान योग्यता, क्षेमता, अनुभव भएका व्यक्तिहरुबीच पनि एउटालाई पछि पार्ने र आफु अगाडि जानु अनिवार्य छ । जसले सिकायत गर्ने, दोषारोपण गर्ने र निषेध गर्ने काम भैरहेको छ । अमर्यादित प्रतिस्पर्धाले थुप्रै विकृति सृजना भएका छन । जसले मानवीयता कमजोर भैरहेको छ । यसको विकल्पमा पनि नयाँ चिन्तनको आवश्यक छ ।

३) पढे पछि जागिर खानै पर्ने, ठुलो पदमा पुग्नै पर्ने, धेरै पैसा कमाउनै पर्ने, भावनाले नै समाजका वर्तमान विसंगति सृजना भएका हुन । पढेको व्यक्ति स्वावलम्वि, आत्मनिर्भर, सृजनसिल हुनुपर्नेमा अहिले परनिर्भर धेरै देखिन्छन् । यी सबै समस्या समाधानका लागि नयाँ चिन्तन आवस्यक छ ।

४) पढेका अधिकांस व्यक्तिहरुले पढे अनुसारको काम पाएका छैनन् । प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो ईच्छा, रुचि र चाहना अनुसारको अध्यायनको अवसर नहुदा र व्यावसायिक शिक्षा नहुदा यस्तो अवस्था भएको हो ।

५) सबैभन्दा धेरै अनैतिक, भ्रष्ट, दुर्वयसनी, कुलतमा लाग्नेहरु पढेलेखेका बढी छन । सबैभन्दा धेरै पढेका व्यक्ति सबै भन्दा सबै क्षेत्रमा राम्रो हुनु पर्ने हो, तर ठिक उल्टो भैरहेको छ । कतै शिक्षा भित्र खोट छ कि ? खोज्नु परेको छ ।

६) धेरै व्यक्तिमा आफुले पढेको विषयमा कुनै दक्षता छैन, रुचि पनि छैन । एक विषय पढ्ने तर जिविको पार्जन अर्कै बिषयमा भैरहेको छ । आफ्नो लागि नपढेर वाध्यताले अरुका लागि पढेको जस्तो छ । पढेर खुसि छ न त सफलता नै छ । न आनन्द किन यस्तो ? धेरै पढे धेरै खुसि हुनु पर्नेमा किन धेरै असन्तोषि ? जवाफ खोज्नु छ ।

यी तमाम् कारणले गर्दा यो शिक्षा पद्धतिले समाज परिवर्तन हुदैन । व्यक्ति खुसि र सुखि हुन सक्दैन । तसर्थ वर्तमान शिक्षालाई आमुल परिवर्तन गर्नु पर्नेमा अधिकांस व्यक्तिहरु सहमत छन् तर यसको सट्टामा कस्तो शिक्षा दिने भन्ने मा ठोस अवधारणा दिने नविनतम चिन्तनहरु धेरै छैनन् । कैयौं देशले विज्ञान र प्रविधिमा धेरै विकास गरे ।

देशको चौतर्फी विकास गरे तर पनि ती देशहरुमा शान्ति छैन । जनताहरु खुसि छैनन्, विसंगति झनै बढेका छन्, काटमार र लुटपाट बढिरहेको छ। मानवीयता हराएको छ । सामाजिक भावना छैन । प्रत्येक व्यक्तिको अनुहारमा हाँसो छैन । तनावै तनाव मात्रै छ । किन यस्तो भैरहेको छ त ?

आहार, निन्द्रा, भय, मैथुन पशुु र मानिसमा समानता छ तर मानिस किन पशु भन्दा माथि उठ्न नसकेर चक्रव्युमा नाचिरहेको छ ? यी सबै वर्तमान शिक्षा कारणले सृजना भएको अवस्था हो । यी सबै चुनौतीको समाधान गर्दै मानिसलाई सफल कसरी बनाउने ?

प्रत्येक मानिसलाई दक्ष कसरी बनाउने ? भन्ने सम्बन्धमा नेपाली धर्तीमा नवीन चिन्तनका पर्बर्धक डा एन पथिकले शिक्षामा नयाँ चिन्तन “त्रिभुजिय शिक्षा“को अवधारणा अगाडि सारेका छन् । नेपालको शिक्षाले बैकल्पिक बाटो ‘त्रिभुजिय’ शिक्षालाई पनि प्रमुख छलफलको सुचिमा ल्याउने उदेश्यले छोटो प्रयास गरिएको छ ।

त्रिभुजिय शिक्षा
प्रचलित शिक्षाले मानिसको चाहना पूरा गर्न नसक्ने भएकोले वास्तविक धरातलमा उभिएर क्षेमताको पुर्ण विकास गर्ने दक्ष, सफल नागरिक तयार पार्ने यसको प्रमुख उदेश्य हो । प्रचलित शिक्षालाई बदलेर तीन भुजा भएको त्रिभुजिय शिक्षाकोरुपमा विकास गर्न खोजिएको छ ।

तिनवटा भुजामा
पहिलो भुजा हो ‘खुट्टा’ जस्ले यथार्थ धरातलमा दृढतापुर्वक, क्षेमतापुर्वक अगाडि बढ्न सकोस ।
दोस्रो भुजा हो ‘हात’ जस्ले कुसलतापुर्वक काम गर्दै शान्ति स्थापनामा हातेमालो गर्न सकोस ।
तेर्साे भुजा हो ‘मस्तिष्क’ जसले मानिसका दायाँ बायाँ मस्तिष्कको सन्तुलित विकास गरी विज्ञानको विकास गर्न सकोस भन्ने हो । आचार्य डाटिएन पथिकका अनुसार त्रिभुजिय शिक्षालाई यसरी व्यक्त गरिएको छ ।

शिक्षाको जग
क) मानवीय शिक्षा : म मनिस कसरी बने ? असल नागरिक कसरी बन्ने ? स्वास्थ्य र आदर्श नागरिक कसरी बन्ने ? सफल र असल नागरिक कसरी बन्ने ? आदि विषयबस्तु सिकाउने शिक्षा नै मानवीय शिक्षा हो ।

ख) दक्षता शिक्षा: काम गर्ने अन्तरप्रेणा, अन्तरसिपको स्वतस्फूर्त विकास गराउने शिक्षा नै दक्षता शिक्षा हो । यसले आत्मनिर्भर, स्वलम्वि व्यक्तिको निर्माण गर्छ ।
ग) विज्ञान शिक्षा ः अहिलेको भन्दा धेरै प्रयोगात्मक, अझै व्यावहारिक, अझै व्यावसायिक शिक्षा हुनुपर्छ । पढेको व्यक्तिले केही गर्न सकोस । आफ्नो र देशको उन्नति गर्न सकोस भन्ने नै विज्ञान शिक्षा हो ।

त्रिभुजिय शिक्षाको जग
१) आहार
२) प्रहार
३) संहार
यसको अर्थ हो आहार नभए शरीर पनि चल्दैन । प्रहार नभए सुन पनि गल्दैन र पुरानो नभत्काए सम्म नयाँ बन्दैन भन्ने हो । अथवा सम्पुर्ण पुरानो शिक्षाको सम्पुर्ण संरचना परिवर्तन गरेर मात्रै नयाँ शिक्षाको जग बसाल्नु हो ।

तीन मस्तिष्क
मानिसका तीनवटा मस्तिष्क हुन्छन् । तीन वटाको समुचित विकास गराउने काम नयाँ शिक्षाले गर्न सक्छ । जो यसप्रकार छन ।

१) देब्रे मस्तिष्क ः यसलाई कन्सियस व्रेन वा चेतन मन भनिन्छ । यसले सुचना संग्रह गर्ने र सम्प्रेसण गर्ने काम गर्छ । अहिलेसम्म मानिसको बढिमा १५% मात्रै यो मस्तिष्क सक्रिय भएको अनुसन्धानले देखाएको छ ।

२) दाहिने मस्तिष्क ः यसलाई सव कन्सियस व्रेन वा अवचेतन मन पनि भनिन्छ । मानिसलाई वृहत प्रतिभाशाली, वृहत सृजनशील, वृहत भावनात्मक यो मस्तिष्कले बनाउछ । शिक्षामा भावना, प्रतिभा, सृजना र विज्ञान जोडेमा यो मस्तिष्क सक्रिय हुन्छ । जब दाहिने मस्तिष्कमा शिक्षा पुग्छ तब मात्रै व्यक्ति भित्रको अन्तरनिहित प्रतिभा प्रस्फुटन हुन्छ ।

३) पछाडिको मस्तिष्क ः यसलाई मेडुला वा अव्लंगेटा भनिन्छ । मानवबाट महाँमानव बनाउने काम यो मस्तिष्कले गर्दछ । यसरी त्रिभुजिय शिक्षाले देव्रे मस्तिष्कलाई सुचनामुखी मानवीय शिक्षा दिने, दाहिने मस्तिष्कलाई दक्षता, विज्ञान, प्रतिभा, सृजनाको शिक्षा दिने र पछाडिको मस्तिष्कलाई अत्याधिक सफलतामा पुर्याउन मानवीयतालाई उच्च श्रेणीमा राखेर नयाँ मानव बनाउने काम गर्छ । यसरी तीन शिक्षाले मात्रै सुख, शान्ति, प्रसन्नता, सम्पन्नता र आनन्दको खजना प्राप्त गर्न सकिन्छ । हिंसा, क्रोध र अमानवीयता हराएको मनुष्य निर्माण गर्दछ ।

त्रिभुजिय शिक्षा एउटा कोरा कल्पना नभएर व्यावहारिक जिवनमा विज्ञानको कसिले घोटेर लागू गर्ने शिक्षा हो । यस शिक्षाका चिन्तक आदर्णिय आचार्य डा पथिकले आफ्नै सक्रियतामा काठमाडौंको सतुंगलमा एउटा ज्ञान निकेतन विद्या मन्दिरको स्थापना गरेर सफल परिक्षण गरिसक्नु भएको छ । जहाँ शिक्षालाई पुर्णतया श्रमसंग जोडिएको छ ।

हाम्रो पर्चलनमा भएका कक्षा १,२,३,४…को सट्टामा विषयगत कक्षाहरु संचालन छन् । जस्तै विज्ञान कक्षा, गणित कक्षा, नेपाली कक्षा, संगीत कक्षा आदि । घण्टी बजे पछि विद्यार्थी आ–आफ्नो समय तालिका अनुसार कक्षा कोठामा जान्छन् । तर शिक्षक एउटै कोठामा आफ्ना विषयका शैक्षिक सामाग्री सहित तयारीमा हुन्छन् ।

अनिवार्य एक घण्टी श्रम गर्नु पर्ने छ र श्रमलाई उच्च सम्मान दिने परिपाटी छ । सामुहिक श्रम, सामुहिक भान्षा, सामुहिक खाना, बसाई विद्यार्थीको रुचि, चाहना र क्षेमताको शिक्षकले गहिरो अध्यायन गरि उपयुुक्त वातावरण बनाउने काम गर्छन । विद्यार्थीहरु रुचि अनुसार खेलकुद, संगीत, नृत्य स्वतस्फूर्त गरेको पाईन्छ । आफ्नै कृषि फार्म छ । गाई फार्म छ ।

आवश्यक खाद्य वस्तु सकेसम्म आफैले अगार्निक उत्पादन गर्ने व्यवस्था गरिएको छ । कुनै विभेद छैन । नियम र पालो अनुसार शिक्षक र विद्यार्थी दुबैले कर्म गर्नै पर्छ । करिब १५० जनाको परिवार रहेको पथिक फाउन्डेसनको नामबाट चितवन नजिकै देवघाटमा र काठमाडौंको सतुंगलमा दुईवटा केन्द्रबाट त्रिभुजिय शिक्षा तथा विभिन्न मानिसलाई महामानव बनाउने अभियान सञ्चालन भैरहेको छ ।

व्यक्तिगत चिन्तन र पहलमा भएका शैक्षिक सुधारका पहललाई नेपाल सरकारले पनि सहयोग र प्रोत्साहन गरेर नयाँ चिन्तन र सोचलाई प्रयोगमा ल्याउने सम्बन्धि छलफल र बहस गरौं ।

जे.पि. तिमिल्सिना, चामुण्डा विन्द्रासैनी नगरपालिका, दैलेख

नोटः यो लेख आचार्य पथिक ज्यु का विभिन्न प्रवचन तथा स्थलगत अध्यायन, भेटघाट र छलफलबाट तयार पारिएको हो । 

Kailashkhabar.com

Kailashkhabar.com

यो नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार संस्था हो । हामी तपाईहरुमा देशविदेशका समाचार र विचार पस्कने गर्छौ । तपाईको आलोचनात्मक सुझाव हाम्रा लागी सधै ग्रह्य छ । हामीलाई पछ्याउनुभएकोमा धन्यवाद । हामीबाट थप पढ्न तल क्लिक गर्नुहोस् ।

कैलाश खवर का अरु लेखहरु पढ्नुस्

  • प्रचण्डलाई माधव नेपालको विश्वासको मत image

    प्रचण्डलाई माधव नेपालको विश्वासको मत

    काठमाडौं। एकीकृत समाजवादीका अध्यक्ष माधव कुमार नेपालले प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ लाई विश्वासको मत दिने बताएका छन् । आज पेशागत महासंघ नेपालको २९औं स्थापना दिवसको अवसरमा आयोजित कार्यक्रमलाई सम्बोधन...

  • गृहमन्त्रीलाई आजको संसदमा बोल्न दिने विपक्षी दलको निर्णय image

    गृहमन्त्रीलाई आजको संसदमा बोल्न दिने विपक्षी दलको निर्णय

    काठमाडौं । उपप्रधानमन्त्री एवं गृहमन्त्री रवि लामिछानेलाई आजको संसदमा बोल्न दिने विपक्षी दलको बैठकले निर्णय गरेको छ । नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले बोलाएको विपक्षी दलहरुको साझा बैठकले गृहमन्त्रीको...

  • संसद् बैठकअघि प्रतिपक्षी दलसँग कांग्रेसको छलफल image

    संसद् बैठकअघि प्रतिपक्षी दलसँग कांग्रेसको छलफल

    काठमाडौंको नयाँ बानेश्वरमा विपक्षी दलहरूको बैठक बसेको छ। नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले संसदमा प्रतिपक्षी दलहरूको बैठक बोलाएका छन्। बैठक केहीबेरमा बस्नेगरी संसद् भवनमा बोलाइएको हो। आइतबार बस्ने प्रतिनिधि...

  • आम्दानीको स्रोत बन्दै फोहोर image

    आम्दानीको स्रोत बन्दै फोहोर

    काठमाडौं । धनगढी उपमहानगरले वर्गीकरण गरेर फोहोर बिक्री गर्न थालेको छ । फोहोरबाट उत्पादन भएको ग्यास सिलिन्डरमा भरेर बजार पठाउने तयारी गरेको छ । पुनः प्रयोग गर्न नसकिने फोहोरका लागि मात्र...


hotelghyampedanda