धनुषा, २८ बैशाख । मधेस प्रदेशमा माली समुदायले पुस्तौँदेखि अँगाल्दै आएको पुर्ख्यौली पेसा फूलखेती गम्भीर सङ्कटमा परेको छ । बिचौलियाको दबाब, भारतीय सस्तो फूलको आयात र सरकारी बेवास्ताका कारण स्थानीय किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन् ।

धनुषाको जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–२०, रुपैठाका ७८ वर्षीय पुनित भण्डारी छ पिँढीदेखि चल्दै आएको फूलखेतीलाई आजसम्म निरन्तरता दिइरहेका छन् । उमेरले वृद्ध भए पनि बिहान सबेरै खेतमा पुग्ने र बेलुकासम्म फूलखेतीमै व्यस्त रहने उनको दिनचर्या अझै उस्तै छ ।

उनका पाँच छोरामध्ये कान्छा छोरा लक्ष्मी भण्डारीले बुबाको पुर्ख्यौली पेसालाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । लक्ष्मीले डेढ बिघा जग्गा भाडामा लिएर फूलखेती गर्दै आएका छन् र यही आम्दानीबाट तीन सन्तानको जिम्मेवारी पूरा गरिरहेका छन् ।

लक्ष्मी भन्छन्, ‘फूलखेती हाम्रो परिवारको मात्र होइन, समग्र माली समुदायको पहिचान हो । तर, अहिले पसिनाको मूल्य पाउन मुस्किल भएको छ ।’

एक सिजनमा डेढ बिघामा फूलखेती गर्न करिब साढे दुई लाख रुपैयाँ खर्च हुने भए पनि बजार राम्रो नहुँदा नाफा डेढदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म सीमित हुने उनी बताउँछन् । किसानले व्यापारीलाई एउटा माला २० देखि २५ रुपैयाँमा बेच्नुपर्दा बजारमा त्यही माला ५० देखि ८० रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको छ ।

जनकपुरधाममा दैनिक करिब १२ हजार फूलका माला बिक्री हुने अनुमान छ । तर, भारतबाट सस्तो मूल्यमा भित्रिने फूल र माला कारण स्थानीय किसानले प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेको गुनासो छ । खुला सिमाना र कमजोर भन्सार व्यवस्थाका कारण चोरी–निकासीमार्फत भारतीय फूल बजारमा सहजै पुग्ने गरेको किसानहरू बताउँछन् ।

रुपैठा क्षेत्रमा मात्रै माली समुदायले २५ देखि ३० बिघा क्षेत्रफलमा फूलखेती गर्दै आएका छन् । यहाँका किसानले हजारी, कलकतिया, चाइना, चेरी र सेतो जातका फूल उत्पादन गर्छन् । तर, मल, सिँचाइ, मजदुर र सुरक्षा समस्याले खेती झन् चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ ।

किसानहरूका अनुसार सरकारले फूलखेतीलाई प्राथमिकतामा नराख्दा न अनुदान पाइएको छ, न तालिम नै । आधुनिक प्रविधि, बजारीकरण र सीमामा कडाइ हुने हो भने फूलखेतीबाट राम्रो आम्दानी सम्भव हुने उनीहरूको विश्वास छ ।

फूलखेती मधेसको संस्कृति, परम्परा र धार्मिक अभ्याससँग गहिरो रूपमा जोडिएको पेसा हो । तर, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, बढ्दो लागत र सरकारी बेवास्ताका कारण यो पुर्ख्यौली पेसा अहिले दोबाटोमा उभिएको छ । समयमै संरक्षण र सहयोग नपाए माली समुदायको पहिचान बोकेको फूलखेती इतिहासमा सीमित हुने खतरा बढ्दै गएको छ ।

 

मुख्य बुँदा:

तिहार नजिकिँदै गर्दा फूलको किनबेच बढ्दो

नेपाल फूलखेतीमा आत्मनिर्भर बन्दै

देशभर २७० हेक्टर क्षेत्रमा फूलखेती

८ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी

५३ हजारभन्दा बढीले फूलखेतीबाट रोजगारी

सातै प्रदेशका ५२ जिल्लामा पुष्प व्यवसाय

नेपालका फूल जापान, अमेरिका, कतारलगायत देशमा निर्यात

काठमाण्डौ, ३१ असोज । तिहारको चहलपहल शुरु भएसँगै फूल किनबेच बढेको छ । फूल र रङको पर्वको रूपमा रहेको तिहार नजिंकिदै गर्दा फूलको किनबेच बढेको हो । पूजाआजादेखि विवाह, स्वागत, बिदाइदेखि मृत्युपछि समेत प्रयोग हुने फूलखेतीमा पछिल्लो समय नेपाल आत्मनिर्भर हुँदै गएको छ ।

नेपालमा २०११ सालदेखि सामान्य रूपमा फूलखेती हुँदै आए पनि २०५० सालको दशकपछि भने यसले व्यावसायिक रूप धारणा गरेको हो । पछिल्लो एक दशकयता नेपालमा फूलको व्यावसायिक खेती गर्नेको सङ्ख्या बढ्दो छ । पुष्प व्यवसायबाट मनग्य आम्दानी हुने भएपछि कृषिका अन्य क्षेत्रसँगै पुष्पखेती गर्नेको सङ्ख्या बढ्न थालेको हो ।

यस्तै, फूलको प्रयोग धेरै हुने भएकाले तिहारलक्षित फूलखेती गर्नेको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ । छोटो समयमा पर्याप्त आम्दानी हुने भएकाले तिहारमा प्रयोग हुने सयपत्री र मखमलीको व्यावसायिक खेती हुने गरेको छ । विशेषगरी तिहारमा फूलको व्यापार धेरै हुने गरेको छ ।

तिहारमा काठमाण्डौ उपत्यकाभित्र मात्र ४० लाखभन्दा बढी माला बिक्री हुने गरेको नेपाल फ्लोरिकल्चर एसोसिएसनका अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठ बताउनुहुन्छ । फूलको प्रयोग बढिरहेको नेपालमा नर्सरीदेखि जमिन भाडामा लिएर पुष्प व्यवसाय गर्न थालिएको उहाँको भनाइ छ । बढ्दो शहरीकरणको विकास तथा विस्तारसँगै सातै प्रदेशका मुख्य शहर तथा देशका ५२ जिल्लामा पुष्पखेती भइरहेको अध्यक्ष श्रेष्ठको भनाइ छ ।

देशभरका झन्डै दुई सय ७० हेक्टर क्षेत्रफलमा पुष्पखेती गरिएको छ । पुष्प व्यवसायमा आठ अर्ब ८३ करोडभन्दा धेरैको लगानी रहेको र ५३ हजार पाँच सय व्यक्तिलाई रोजगार प्रदान गरिएको अध्यक्ष श्रेष्ठले बताउनुभयो । पुष्प व्यवसायको माग र आपूर्तिमा वार्षिक वृद्धिदर १० प्रतिशतभन्दा धेरै रहेको छ ।

कोरोना महामारीको समयमा पुष्प व्यवसायमा असर गरेको भए पनि विस्तारै पुष्प व्यवसायले गति लिँदै गएको छ । नेपालमा उत्पादन हुने फूल जापान, हङकङ, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, कतार, क्यानडा, यूएईलगायत देशहरुमा निर्यात हुँदै आएको एसोसिएसनले जनाएको छ । रासस

तनहुँ, १५ असाेज । तनहुँको आँबुखैरेनी गाउँपालिका–१ यान्चोकका महिलाहरूले सयपत्री फूलखेतीलाई क्रमशः विस्तार गर्दै लगेका छन्। विगत तीन वर्षदेखि फूलखेतीमा संलग्न महिलाहरू यस वर्ष ५० रोपनी क्षेत्रफलमा सयपत्री खेती गरिरहेका छन्।

यान्चोकटार महिला लघु उद्यमी समूहकी अध्यक्ष सुन्तली गुरुङका अनुसार पहिलो वर्ष २२ रोपनीबाट सुरु भएको फूलखेती दोस्रो वर्षमा ४० रोपनीमा पुगेको थियो। यस वर्ष भने विस्तार गरी ५० रोपनीमा सयपत्री फूल उत्पादन गरिएको छ।

उनले भनिन्, “बजारको कुनै समस्या छैन। गाउँपालिकाले समेत बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने भएकाले हामी व्यावसायिक रूपमा फूलखेतीतर्फ आकर्षित भएका छौँ।” तिहार नजिकिँदै गर्दा महिलाहरूले उत्पादन भएको फूल टिप्न थालिसकेका छन्।

समूहमा आबद्ध करिब ७० महिलाले सयपत्री खेती गरिरहेका छन्। चाडपर्वमा बाहिरबाट फूल ल्याउन नपरोस् भन्ने उद्देश्यले गाउँपालिकाले यो अभियान सुरु गरेको अध्यक्ष गुरुङले बताइन्।

उँपालिकाका कृषि शाखा प्रमुख सन्तोष केसीका अनुसार समूहका महिलालाई फूलखेती गर्ने तरिका, फूल टिप्ने तरिका, माला बनाउने सीपलगायत आवश्यक प्रशिक्षण दिइएको छ।

गाउँपालिका अध्यक्ष शुक्र चुमानले सयपत्री फूलखेतीले महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको बताए।