पूर्खाको योगदानको कदर गर्दै शेरा पञ्चेबाजा संरक्षणमा छेपाडीका स्थानीय

सृजना मानव समाजको सबैभन्दा उत्तम क्षमता हो । दैलेख जिल्लाको आठबीस नगरपालिका वडा नंं. ९ को छेपाडी गाउँको (साविक सिंहासैन गाविस वडा.४) मेहलगाउँ टोलमा बसोबास गर्ने स्थानीय किसानहरुले आफ्नो पूर्खाको देनको स्मरण स्वरुप शेरा पञ्चेबाजा संरक्षण समितिको गठन गरी स्थानीय कला र सँस्कृतिको सँरक्षणमा जोड दिएका छन् । पुर्खाले सिर्जेका कला सस्कृतिलाई जोगाउनु पर्छ भन्दै स्थानीय यतिबेला संरक्षणमा जुटेका हुन ।

कला र सँस्कृति समाजका अभिन्न अँगहरु हुन । यसको सँरक्षणमा स्थानीय समूदायको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । यही तथ्यलाई मध्यनजर गरी आठबीस नगरपालिका वडा नं.९ का बासिन्दाहरु गत १३ बैशाख २०७७ देखि संरक्षणको थालनी गरेमा लागेका छन् । सँस्कृतिको संरक्षण गर्ने र नव प्रतिभाहरुलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले यसको थालनी गरिएको उक्त कार्य पुरातन चिन्तनमा अभ्यस्त समाजका लागि सिर्जनशील र चूनौतिपूर्ण कार्य हो । स्थानीय स्तरमा कला संस्कृतिको संरक्षणमा स्थानीय सरकार लाग्नु पर्ने हो तर त्यस्तो हुन सकेको छैन ।

हुनत नगरपालिकाले कला र सँस्कृतिको संरक्षणका लागि विभिन्न समयमा आवश्यक रकम खर्चेको विवरण अभिलेखमा देखाएपनि वास्तवमा त्यस्तो भएको पाउन सकिदैन । तथापि, सँरक्षणका नाउँमा अभिलेखको उपलब्धता भएता पनि वास्तवमा के कति सामाजिक सम्पतिको व्यवस्थापन भएको छ ? भन्ने कुरा भौतिक रुपमा पाउन निकै कठीन छ । समाजका चलाख र चलताफूर्ता व्यक्तिहरुले उपयोग गर्ने भनेकै पिछडिएको समुदाय र प्रशंसामा फूलिनेहरुलाई नै हो । किनकी त्यस्ता व्यक्तिहरुका लागि कसैको चाप्लुसीले उत्प्रेरणाको भूमिका खेल्दछ ।

सत्ताको महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहेकाहरुका लागि आत्म प्रशंसा तथा अतिरञ्जित कथाको बनावटी आवरणले अल्हादित बनाएको हुन्छ । नगरपालिकाले कला र सँस्कृति संरक्षणका लागि रकमको वितरण गरेको छ तर खासमा रकमको उचित सदुपयोग हुन सकेको देखिएन । कला र सँस्कृति भनेका मन्दिरहरुको निर्माण मात्र होईन, आम नागरिकहरुको जीवनमा भोगेका विभिन्न स्मरणहरुको स्पष्ट संश्लेषण पनि हो भन्ने तथ्यलाई बुझनु आवश्यक हुन्छ । त्यसैले यहाँका स्थानीय सरकारको मुख नताकेर आफै जुटेका छन् ।

स्थानीय तहका प्रत्येक महत्वपूर्ण बैठकहरुमा यहाँका सचेत नागरिकहरुले कला, साहित्य तथा सँस्कृतिको सँरक्षणका लागि आवाज नउठाएका पनि होइनन् । तर आफूलाई महान ठान्ने जनप्रतिनिधिले कुनै चाँसो समेत देखाएनन् । उनीहरुले वेवास्ता गरेर के भो ? आफै यस टोलका स्थानीयले प्रत्येक घरबाट आवश्यक रकम संकलन गरेर पञ्चेबाजा तथा पोशाक तयार गरेर कलाको संरक्षण गरेका छन । सामाजिक परमपरा अनुसार समाजका शुभ कार्यहरुमा परिचालन हुने गरी संरक्षण समितिले उक्त तयारी गरेको स्थानीयले बताएका छन् ।

यसबाट बहानाबाजी गर्दै सामाजिक आर्थिक सम्पदाको दुरुपयोग गर्नेहरुका लागि आत्मश्लाघाको अवस्था समेत सृजना भएको छ । कला र सँस्कृति सँरक्षणको नाउँमा नितान्त वैयक्तिक हितको रक्षागर्नेहरुका लागि स्थानीयबासीको यस कार्यले नैतिक चुनौति भने थपिदिएको छ । हाल मध्य पश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालयमा स्नातकोत्तर तहमा अध्ययनरत एक विद्यार्थीले भने, ‘‘पूर्खाले सिर्जेको कला र सँस्कृति हाम्रो साझा पहिचान तथा सम्पदा हुन । पूर्खाको देनलाई विर्सनु भनेकै आफ्नो पहिचान गुमाउनु हो ।” नागरिकहरुमा आलोचनात्मक चेतको विकास हुन सकेमा मात्र सामाजिक, साँस्कृतिक तथा आर्थिक सम्पदाको उचित उपयोग तथा विकास हुन सक्छ ।

त्यस्तै स्थानीय समाजसेवीहरु भन्छन्, ‘‘कला र सँस्कृति समाजका साझा सम्पतिहरु हुन । यसको संरक्षणका लागि सबै नागरिकहरु सजग बनेर जुर्मुरिनु आवश्यक छ । हाम्रो देशमा राज्यले जनताको हितमा काम गर्ला र व्यक्तित्व विकासमा उचित अवसर प्रदान गर्ला भन्ने कुरा सोच्नु व्यर्थ छ किनकी पहुँच हुनेका लागि यहाँ सबै छ र पहुँच नहुनेहरुका लागि नेपाली राजनीति बुझिनसक्नुको छ ।?” कला र सँस्कृतिले समाजको वास्तविक तस्वीर छर्लङ्ग पार्ने कार्यमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको हुन्छ । त्यसैले राज्यको महत्वपूर्ण जिम्मेवारिमा रहने व्यक्तिहरुल जनताको चाहना तथा अभिमतलाई बुझेर सुजबुझपूर्ण रुपले कार्य सम्पादन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

विशेषगरी कर्णालीमा हुने विवाहबर्तबन्ध तथा विभिन्न शुभ अशुभ सभासमारोहमा बजाइने पञ्चेबाजासँगै हुड्केनाच पछिल्लो समय हराउँदै गएको थियो । हराउदै गएको संस्कृतिको संरक्षणमा स्थानीय जुटेपछि अहिले विवाहबर्तबन्ध तथा विभिन्न सभासमारोहमा पञ्चेबाजाको माग संगसँगै हुड्केनाचको माग हुन थालेको छ । लोप हुनथालेको सस्कृतिलाई युवाहरुले नै जगेर्ना गर्ने हो भन्छन् स्थानीय भक्त, रबी विक । बजारमा सजिलै उपलब्ध आधुनिक गित संगित र बाजाको आगमनसँगै पराम्परागत रूपमा बजाइने मौलिक लोक संस्कार र संस्कृती हराउन थालेपछि अव नयाँ पुस्ताले कला, सस्कृतिको संरक्षमा जुट्नु पर्छ भन्छन् समाजसेवि बजिरसिह विक । राम्रा सस्कार सस्कृति अगाल्ने र पुराना रुढीवादी सस्कृतिलाई तिलान्जली दिदै जानुपर्ने उनको तर्क छ ।

कर्णालीको मौलिकता झल्काउने पञ्चेबाचा बजाउने सीप पछिल्लो पुस्तालाई हस्तान्त्रण नहुनु र नँया पिँढीले समेत सिक्न नचाहाँनुले हुड्केनाच र पञ्चेबाजा बजाउने शीप हराउँदै गएको केसे नेपाली बताउँछन् । विभिन्न शुभ कार्यमा प्रयोग हुने हुड्केनाच र पञ्चेबाजाको सट्टा आधुनिक तथा पश्चिमेली गित संगितले मिच्न थालेपति यस्ता कला सस्कृति नयाँ पुस्ताले विर्सदै गएको छ । पञ्चेबाजामा पर्ने नरसिङ्गा, दमाहा, सनही लगायतका बाजाको प्रयोगले हुड्के नाचको शोभा फरकै हुन्छ । तर यतिबेला गाउँघरमा यस्ता बाजा नै पाउन कठिन भएको बेला छेपाडीले गाउँमा नयाँ शिक्षा दिएको छ ।

विगतमा विभिन्न बाजाको निर्माण स्थानीय स्तरमा हुने गरेको भए पनि यतिबेला त्यस्ता खालका बाजा बनाउने सीप तथा हुड्के गाउने कला भएका मानिस भेटाउन मुस्किलै पर्छ । पछिल्लो समय हुड्केनाच र पञ्चेबाजा संकटमा पर्न थालेपछि यसको संरक्षण र प्रर्वद्धनमा स्थानीय जुट्न थालेपछि स्थानीय सरकारको आँखा खुल्न थाल्ने छ भन्छन् यहाँका स्थानीय । परम्परागत संस्कृतिको संरक्षण र प्रवद्र्धनमा जोड दिएका छौं यसमा आठबीसको स्थानीय सरकारले हेर्छकी भन्ने आश पनि गरेका छौं, नगरेपनि केहि भन्नु छैन भन्छन् भोटे विक ।

रीतिरिवाज, चालचलन र संस्कृतिको उत्थानका लागि स्थानीय सरकार नै संरक्षणमा जुट्नु पर्ने स्थानीयको भनाई छ । पछिल्लो समय गाउँघरका बुढापाका, पर्यटकहरु हुड्के नाच र पञ्चेबाजा, ढालनाच, मांगल, चुटकिला, धमारी, छैटी, छैट जस्ता क्षेत्रिय पहिचान बोकेका कर्णालीका मौलिक कला–संस्कृतिको संरक्षण नहुँदा अस्तित्व घट्दै गएको प्रति चिन्तित बनेका छन् । यस्ता कला–संस्कृति जगेर्ना गर्न स्थानीय सरकार गम्भिर रुपमा लागेमा यस आन्तरीक तथा बाह्रय पर्यटक समते बढाउन सकिने युवा लाल बहादुर सिजापतिको भनाई छ ।

तस्वीरमा हेर्नुहाेस्…

के छ, महत्व ?
हुड्के नाच कर्णालीमा मात्रै नाचिने संस्कृित हो । यो नाच कर्णालीमा मात्रै होई पछिल्लो समय धेरै देशमा निकै रुचाइएको छ । अझ विवाह, छोरो जन्मिँदा, विशेष खुसीको अवसर हुँदा हुड्के नाच नै रमाइलो मानिन्छ । त्यसैले पनि हुड्के नाच र पञ्चेबाजाको आफ्नै महत्व छ । परम्परा, संस्कृतिसँगै कर्णालीको हुड्के नाच राम्रो आम्दानीको एक स्रोत पनि हो ।

यो नाच्न जान्ने निमन्त्रणा आँउदा सिधै ज्याला निर्धारण गरे जान्छन् । कम्तीमा पनि एक दिनमा खाना खाएर १ हजार ज्याला लिन्छन् । हो अब कला सस्कृतिको राम्रो संरक्षण र संवर्दनन गर्ने हो भने आठबीस सरकारलाई पहिचानको अवसर हुनेछ । कर्णालीको पर्यटनसंग यहाँको कला सस्कृतिलाई जोड्ने हो भने आम्दानी पनि बढ्ने छ । त्यसैले बेलैमा यहाँ कला सस्कृतिको संरक्षणमा लाग्नु सबैको साझा हित हुनेछ । बेलैमा साेच्ने कि ?

भिडियाे हेर्नका लागि यहाँ थिच्नुहाेस्…

https://www.facebook.com/Kailashkhabarnews/videos/335991564184918/

डा.कृपाराम विश्वकर्मा मेहलगाउँ छेपाडी