- २२ भाद्र २०८३, सोमबार / Sep 7, 2026
काठमाडौं, २२ भदौ । वैज्ञानिकहरूले डार्क म्याटरको कणसँग मिल्दोजुल्दो एउटा असामान्य कण अन्तरक्रियाको सङ्केत फेला पारेको बताएका छन् । यद्यपि, उनीहरूले यसलाई डार्क म्याटर नै प्रत्यक्ष रूपमा पत्ता लागेको प्रमाण भने मानेका छैनन् ।
अमेरिकाको साउथ डकोटा राज्यस्थित ब्ल्याक हिल्सको गहिराइमा रहेको पुरानो सुन खानीमा गरिएको लक्स–जेपलिन (एलजेड) प्रयोगका क्रममा यस्तो सङ्केत भेटिएको हो । प्रयोगमा अति शुद्ध तरल जेननले भरिएको भूमिगत ट्याङ्की प्रयोग गरिएको छ । लक्स–जेपलिन परीक्षण ३८ वटा संस्थाका करिब २५० वैज्ञानिक तथा इन्जिनियरको अन्तर्राष्ट्रिय टोलीले सञ्चालन गरिरहेको छ । ट्याङ्कीलाई सयौँ प्रकाश सेन्सरले घेरेका छन् ।
वैज्ञानिकहरूले डार्क म्याटरका सम्भावित कणमध्ये ‘विम्प’ अर्थात् कमजोर रूपमा अन्तरक्रिया गर्ने भारी कणलाई खोजिरहेका छन् । यस्तो कणले जेनन परमाणुको न्युक्लियससँग प्रतिक्रिया गरेमा निश्चित ऊर्जा तहमा प्रकाशका दुईवटा झिल्का उत्पन्न हुने सिद्धान्त छ । मार्च २०२३ देखि अप्रिल २०२४ सम्म सङ्कलन गरिएको २२० दिनको तथ्याङ्कको समीक्षा गर्दा एउटा असामान्य घटना फेला परेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् । उक्त घटनालाई हालसम्म प्रयोगले देखाएको डार्क म्याटरसँग मिल्दोजुल्दो महत्त्वपूर्ण सङ्केतका रूपमा हेरिएको छ ।
अध्ययनका प्रमुख तथा युनिभर्सिटी अफ ब्रिस्टलका वरिष्ठ अनुसन्धान सहयोगी साम एरिक्सनले जापानमा आयोजित ‘२०२६ टीईभी पार्टिकल एस्ट्रोफिजिक्स’ सम्मेलनमा यससम्बन्धी निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका थिए । तर, एलजेडका वैज्ञानिकहरूले यसलाई डार्क म्याटर पत्ता लागेको भनेर दाबी गर्न हतार नगर्ने बताएका छन् । प्रयोगमा देखिएको घटनाको अन्य सम्भावित कारणबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।
डार्क म्याटर प्रत्यक्ष रूपमा देख्न वा प्रकाशमार्फत पत्ता लगाउन नसकिने रहस्यमय पदार्थ हो । वैज्ञानिकहरूले यसको अस्तित्वबारे मुख्यतः गुरुत्वाकर्षण प्रभावका आधारमा अनुमान गरेका छन् । वैज्ञानिकहरूको अनुमानअनुसार ब्रह्माण्डको करिब २७ प्रतिशत हिस्सा डार्क म्याटरले ओगटेको छ । करिब ६८ प्रतिशत हिस्सा डार्क इनर्जी र बाँकी करिब ५ प्रतिशत हिस्सा हामीले देख्न र मापन गर्न सक्ने सामान्य पदार्थले ओगटेको मानिन्छ ।
डार्क म्याटरले प्रकाश वा विद्युत् चुम्बकीय विकिरणसँग प्रत्यक्ष रूपमा अन्तरक्रिया नगर्ने भएकाले यसलाई प्रत्यक्ष रूपमा देख्न सकिएको छैन । यसको गुरुत्वाकर्षण प्रभाव भने आकाशगङ्गाको गति तथा प्रकाशको मार्गमा देखिने प्रभावमार्फत अध्ययन गरिएको छ ।
डार्क म्याटरको पहिलो महत्त्वपूर्ण सङ्केत सन् १९३० को दशकमा स्विस खगोलविद् फ्रिट्ज ज्विकीले दिएका थिए । उनले कोमा क्लस्टरका आकाशगङ्गाहरू देखिने पदार्थले सम्भव गराउनेभन्दा फरक गतिमा घुमिरहेको पत्ता लगाएका थिए । त्यसयता भएका विभिन्न अध्ययनले पनि ब्रह्माण्डमा देख्न नसकिने अतिरिक्त पदार्थको गुरुत्वाकर्षण प्रभाव रहेको सङ्केत दिएका छन् ।
लक्स–जेपलिन परीक्षणबाट प्राप्त नयाँ घटना डार्क म्याटरको प्रत्यक्ष प्रमाण नभए पनि वैज्ञानिकहरूका लागि महत्त्वपूर्ण मानिएको छ ।वैज्ञानिकहरूले प्रयोगका क्रममा देखिएका यस्ता असामान्य घटनालाई अत्यन्त सावधानीपूर्वक विश्लेषण गर्छन् ।
यदि थप परीक्षणमा पनि यस्तै परिणाम दोहोरियो र अन्य सम्भावित कारण हटाउन सकियो भने डार्क म्याटरको प्रकृति बुझ्न महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन सक्नेछ । वैज्ञानिकहरूले भने अहिले नै डार्क म्याटर पत्ता लागेको निष्कर्ष निकाल्नु उचित नहुने बताएका छन् ।
थप तथ्याङ्क, पुनः परीक्षण र स्वतन्त्र वैज्ञानिक विश्लेषणपछि मात्रै यसको वास्तविक कारणबारे स्पष्ट निष्कर्ष निकाल्न सकिनेछ । यसैबीच, अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाले डार्क म्याटर र डार्क इनर्जीको अध्ययन गर्ने ‘न्यान्सी ग्रेस रोमन स्पेस टेलिस्कोप’सम्बन्धी परियोजनालाई पनि अघि बढाइरहेको छ ।
