- ११ बैशाख २०८३, शुक्रबार / Apr 24, 2026
काठमाडाैं, २२ जेठ । विश्वव्यापी रूपमा तेजीले फैलिएको प्लास्टिक प्रदूषणले आज मानव सभ्यता र प्रकृतिको अस्तित्वमाथि सन्देहको छायाँ फ्याँकिरहेको छ। आधुनिक जीवनशैलीसँगै प्लास्टिकको प्रयोगले सुविधा त दिएको छ, तर यसको अत्यधिक र असंवेदनशील प्रयोगले वातावरणीय संकटलाई विकराल रुप दिइरहेको छ।
नेपालमा पनि यो समस्या तीव्र रुपमा बढ्दै गइरहेको छ, जहाँ नीति, प्रविधि र जनचेतनाको अभावले समस्या झन् गम्भीर बनेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (यूएनईपी)को तथ्यांकले देखाउँछ कि २०५० सम्म विश्वका समुद्रहरूमा माछा भन्दा बढी प्लास्टिक हुनेछ। सन् १९५० देखि अहिले सम्म बनेको प्लास्टिकको लगभग ८० प्रतिशत पुनःप्रयोग नहुने र रिसाइकल नगर्ने अवस्थामा फोहोरमै परिणत भएको छ।
यसले समुद्री जीवजन्तु मात्र होइन, मानव स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर खतरा निम्त्याइरहेको छ। माइक्रोप्लास्टिकहरू शरीरका महत्वपूर्ण अंगहरूमा पनि भेटिन थालेका छन्। नेपालमा दैनिक २७०० टन फोहोर उत्पादन हुन्छ, जसमा १२ प्रतिशत प्लास्टिक हुन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा मात्र दैनिक ५५ टन प्लास्टिक फोहोर उत्पादन हुने गरेको छ।
यसको ठूलो भाग खोलानाला र जमिनमा फालिन्छ वा जलाइन्छ, जसले वातावरण र जनस्वास्थ्यमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्दछ। बागमती, फेवाताल र सगरमाथा क्षेत्रसम्म प्लास्टिक प्रदूषित भइसकेको छ।प्लास्टिक प्रदूषण केवल वैज्ञानिक समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक संरचनासँग पनि जोडिएको छ। जबसम्म समाजमा प्लास्टिकलाई ‘सस्तो’ र ‘आधुनिक’ मान्ने सोच परिवर्तन हुँदैन, तबसम्म यसको प्रयोगलाई सीमित गर्न सकिँदैन। उत्पादन र उपभोगका साधन सिमित समूहको हातमा हुँदा प्रभाव गरीब र सीमान्तकृत समुदायलाई बढी पर्ने सामाजिक असमानता झन् बढ्छ।
प्लास्टिक प्रदूषणलाई रोक्न शिक्षा, नीति, प्रविधि र सामुदायिक सहभागिता आवश्यक छ। विद्यालय तहमा व्यवहारमुखी वातावरणीय शिक्षा अनिवार्य बनाउनुपर्छ। ‘पाँच आर’ (अस्वीकार, घटाउने, पुनःप्रयोग, पुनःचक्रण, पुनर्विचार) लाई जनजीवनमा ल्याउनुपर्नेछ। नीति निर्माणमा उत्पादक उत्तरदायित्व (EPR) लागू गर्दै, जैविक विकल्पहरूको उत्पादन प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
युवा वैज्ञानिक र उद्यमीलाई प्रविधिमा नयाँ आविष्कार गर्न प्रोत्साहित गर्न स्टार्टअप अनुदान योजना ल्याउनु अपरिहार्य छ। युवाहरू अहिले पर्यावरण संरक्षणका अग्रपंक्तिमा छन्। ‘माइ वेस्ट माइ रेस्पोन्सिबिलिटी’, ‘डोको रिसाइकल’ जस्ता अभियानहरूले प्रमाणित गरेका छन् कि यिनीहरू नै सामाजिक परिवर्तनका मुख्य चालक हुन्। समुदायस्तरमा प्लास्टिक बैंक र रिसाइकल केन्द्रहरू स्थापना गरी प्लास्टिकको दोहोर्याउने परम्परा फैलाउन सकिन्छ।
प्लास्टिक प्रदूषणको चुनौतीले हामीलाई अब ‘विलम्ब होइन, कार्य’ को चेतावनी दिएको छ। यदि तत्काल प्रभावकारी कदम नचलिए, हामीले हाम्रो पृथ्वीलाई विनाशको दिशामा धकेल्ने छौं। यो केवल पर्यावरणीय समस्या होइन, यो सामाजिक न्याय र मानव अस्तित्वको मुद्दा हो। हाम्रा वर्तमान निर्णय र व्यवहारले नै भविष्यका पुस्ताको भाग्य निर्धारण गर्नेछ।
