शिक्षा राष्ट्रको मेरुदण्ड हो। कुनै पनि राष्ट्रको समुन्नति, प्रगतिशीलता र दिगो विकासको प्रमुख आधार सशक्त र समयसापेक्ष शिक्षा प्रणालीमा निर्भर हुन्छ। नेपालमा पछिल्ला दशकहरूमा शिक्षामा उल्लेख्य सुधार भए पनि गुणस्तर, पहुँच, व्यावसायिकता र नीतिगत स्थायित्वको अभावले हाम्रो शिक्षा प्रणाली आज पनि गम्भीर समस्याहरूले ग्रस्त छ।

नेपालको शिक्षा प्रणालीको अवस्था
नेपालमा शिक्षा प्रणाली धेरै हदसम्म सैद्धान्तिक (theoretical) र परीक्षामुखी रहेको देखिन्छ । विद्यार्थीहरूले सर्टिफिकेट प्राप्त गर्ने उद्देश्यले मात्र अध्ययन गर्छन् । व्यावसायिक वा जीवनोपयोगी सीप (skill-based learning) को कमीका कारण शिक्षित बेरोजगारको संख्या बढ्दो क्रममा छ । पाठ्यक्रम, पठनपाठनको तरिका, मूल्यांकन विधि, शिक्षकको योग्यता र नीति कार्यान्वयनमा गम्भीर सुधारको आवश्यकता तटकाराे रूपमा देखिएकाे छ।

नेपालमा देखिएका प्रमुख चुनौतीहरू

• सैद्धान्तिक शिक्षामा बढी जोड – प्रयोगात्मक र व्यावहारिक ज्ञानको अभाव।
• राजनीतिक हस्तक्षेप – विश्वविद्यालय, बोर्ड तथा शिक्षासम्बन्धी निकायमा दलगत भागबण्डा।
• शिक्षकको अभाव र योग्यतामा कमी – ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षक अपुग छन् ,  आवश्यक तालिमविहीन।
• पाठ्यक्रम समयसापेक्ष छैन – २१औं शताब्दीका सीपहरू (soft skills, digital literacy, entrepreneurship आदि) नसमेटिएको।
• भौतिक पूर्वाधारको कमी – दूरदराजका विद्यालयमा शौचालय, पुस्तकालय, इन्टरनेट आदि अभाव।
• समान अवसरको अभाव – निजी र सरकारी विद्यालयबीच गुणस्तरको ठूलो खाडल।

 

प्रमुख देशहरूसँग तुलना
🇺🇸 अमेरिका

• केन्द्रीयताबाट स्वतन्त्र – प्रत्येक राज्यमा आ-आफ्नो पाठ्यक्रम र नीति।
• व्यक्तिगत विकासमा केन्द्रित – खेलकुद, संगीत, कला आदिलाई पनि शिक्षाको हिस्सा मानिन्छ।
• Project-based learning र Creativity लाई प्रोत्साहन।
• Teacher autonomy उच्च छ।

🇯🇵 जापान

• अनुशासन र नैतिकता शिक्षाको आधारशिला।
• विद्यार्थीहरूमा सामाजिक उत्तरदायित्व विकास गरिन्छ।
• शिक्षकको योग्यता अत्यन्तै उच्च स्तरको हुन्छ।

🇬🇧 बेलायत

• प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षामा जोड।
• GCSE र A-Level प्रणाली मार्फत छानिएका विषयमा विशेषज्ञता विकास।
• Ofsted जस्ता स्वतन्त्र संस्थाहरूले गुणस्तर मापन गर्छन्।

🇨🇳 चीन

• कडा अनुशासन र प्रतिस्पर्धामूलक वातावरण।
• विज्ञान, गणित र प्रविधिमा प्राथमिकता।
• शिक्षकलाई उच्च मान दिइन्छ र प्रशिक्षण नियमित हुन्छ।

🇦🇺 अष्ट्रेलिया

• विविधतायुक्त, समावेशी र नवीन शिक्षा नीति।
• Flexible curriculum र vocational education लाई प्राथमिकता।
• अनलाइन तथा Hybrid Learning मा उत्कृष्ट प्रगति।

🇮🇳 भारत

• पछिल्लो NEP 2020 ले व्यापक सुधारको खाका तयार गरेको छ।
• विद्यार्थी-केन्द्रित शिक्षाशैली।
• Skill-based learning, coding, र critical thinking मा ध्यान केन्द्रित।

सुधारका सम्भावित उपायहरू

• पाठ्यक्रम सुधार – विज्ञान, प्रविधि, सीप विकास, उद्यमशीलता र नागरिक शिक्षामा जोड दिइने।
• शिक्षकको व्यवसायिक विकास – तालिम, अनुगमन र आकर्षक सेवा सुविधा।
• शिक्षा क्षेत्रमा राजनीति हस्तक्षेप बन्द गरिनु पर्ने।
• इन्फ्रास्ट्रक्चर सुधार – डिजिटल शिक्षामा पहुँच वृद्धि, rural-urban gap कम गर्नुपर्ने।
• Project-based, participatory र creative learning लाई प्रवर्द्धन गरिनुपर्ने।
• एकीकृत शिक्षा नीति – सबै तहमा समन्वय र दीर्घकालीन सोचसहितको नीति।
• CTEVT र प्राविधिक शिक्षाको सुदृढीकरण – रोजगारीमुखी सीपहरू उत्पादन गर्न।
• उच्च शिक्षाको सुधार – अनुसन्धान, नवप्रवर्तन (innovation), उद्यमशीलता (entrepreneurship) मा जोड।

नेपालको शिक्षा प्रणालीले केही प्रगति गरे पनि गुणस्तर, सीप, पहुँच र राजनीतिक स्वतन्त्रताका हिसाबले अझै धेरै सुधारको खाँचो छ। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूबाट सिकेर, हाम्रो भौगोलिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भमा उपयुक्त नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा इमानदारीता जरुरी देखिन्छ।