- १५ आश्विन २०८३, बिहीबार / Oct 1, 2026
एजेन्सी, १ भदौ । अमेरिका र इरानबीच जारी युद्धले मध्यपूर्वको सुरक्षा अवस्था थप जटिल बन्दै गएको छ। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि सैन्य कारबाही सुरु गरेयता संघर्ष हवाई तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमणबाट समुद्री मार्ग, ऊर्जा पूर्वाधार र क्षेत्रीय सुरक्षासम्म विस्तार भएको छ।
युद्ध अन्त्यका लागि कूटनीतिक प्रयास भइरहे पनि पछिल्लो समय वार्ता फेरि गतिरोधमा पुगेको छ।यस संघर्षको सबैभन्दा संवेदनशील केन्द्र अहिले होर्मुज जलडमरूमध्य बनेको छ। विश्वको महत्वपूर्ण तेल तथा ग्यास आपूर्ति मार्गका रूपमा रहेको यो जलमार्गमा पछिल्ला दिनमा जहाज आवागमन अत्यन्त न्यून भएको छ।
रुट ट्र्याकिङ तथ्यांकअनुसार शनिबार पाँचवटा कमोडिटी जहाज मात्रै होर्मुजबाट गुज्रिएका थिए भने आइतबार कुनै पनि त्यस्तो जहाज पार भएको देखिएन। युद्धअघि दैनिक १३० भन्दा बढी जहाज आवतजावत गर्ने गरेको यो क्षेत्रमा अहिले व्यापारिक गतिविधि लगभग ठप्पजस्तै बनेको छ।
इरानले अमेरिकाले आफ्ना माग पूरा नगरेसम्म होर्मुज खुला नगर्ने अडान लिएको छ। तेहरानले युद्ध अन्त्य, अमेरिकी व्यवहारमा परिवर्तन तथा विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवालगायतका माग अघि सारेको छ। इरानी पक्षले होर्मुजमाथि आफ्नो नियन्त्रण रहेको दाबी गर्दै अमेरिकी दबाब स्वीकार नगर्ने बताइरहेको छ।
ट्रम्पको कडा चेतावनी
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भने इरानमाथिको दबाब कम गर्ने संकेत दिएका छैनन्। उनले अमेरिकाले होर्मुजमा प्रभावकारी नौसैनिक नाकाबन्दी कायम गरेको दाबी गर्दै इरानमाथि थप दबाब सिर्जना गर्ने चेतावनी दिएका छन्।
जुलाईको अन्त्यमा ट्रम्पले अमेरिकासँग होर्मुजमाथि पूर्ण नौसैनिक नियन्त्रण रहेको दाबी गरेका थिए। उनले इरानले आणविक हतियार बनाउन नपाउने र सम्झौता पालना नगरे अमेरिकाले थप कडा कदम चाल्नसक्ने बताएका थिए।
ट्रम्पले इरानसँग सम्झौताको ढोका खुला रहेको बताए पनि त्यसका लागि तेहरानले अमेरिकी सर्त स्वीकार गर्नुपर्ने संकेत गरेका थिए।अगस्ट १४ मा ट्रम्पले इरानलाई पराजित गरेपछि होर्मुज जलडमरूमध्यलाई अमेरिकी भूभाग घोषणा गर्ने बताएपछि तनाव झन् बढेको छ। उनले अमेरिकाले जलमार्गमा नाकाबन्दी गरिरहेको र आफूले अनुमति दिएका जहाज मात्रै पार हुनसक्ने दाबीसमेत गरेका छन्।
ट्रम्पले युद्धका कारण बढेको पेट्रोलको मूल्य अमेरिकी नागरिकले स्वीकार गर्नुपर्ने बताएका छन्। इरानमाथि दबाब कायम राख्नुपर्ने भएकाले इन्धनको मूल्य बढ्नुको राजनीतिक मूल्य अमेरिकाले बेहोर्नुपर्ने उनको संकेत छ।
कूटनीतिक प्रयासमा आशा र निराशा
युद्धका बीच अमेरिका र इरानबीच वार्ता गराउने प्रयास पनि जारी छन्। ओमान, कतार र पाकिस्तानलगायतका देशले मध्यस्थताको प्रयास गरिरहेका छन्। केही समयअघि वार्तामा प्रगतिको संकेत देखिए पनि होर्मुजको नियन्त्रण, युद्ध क्षतिपूर्ति, अमेरिकी प्रतिबन्ध र इरानको आणविक कार्यक्रमलगायतका विषयमा मतभेद कायमै छन्। पछिल्लो समय औपचारिक वार्ता फेरि अन्योलमा परेको छ।
अमेरिकी पक्षले इरानमाथि आर्थिक दबाबसमेत बढाउँदै सैन्य कारबाहीसँगै थप प्रतिबन्ध लगाउने रणनीति अघि सारेको छ। अमेरिकी प्रशासनको तर्क इरानलाई आणविक हतियार निर्माणबाट रोक्नु र होर्मुजमार्फत विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति पुनःसञ्चालन गराउनु रहेको छ।
तर तेहरानले अमेरिकी दबाबका अगाडि झुक्ने संकेत दिएको छैन। बरु होर्मुजको विषयलाई वार्तामा महत्वपूर्ण रणनीतिक कार्डका रूपमा प्रयोग गरिरहेको देखिन्छ।
मध्यपूर्वका अन्य मोर्चामा पनि तनाव
अमेरिका–इरान युद्धको प्रभाव इरान र अमेरिकामा मात्रै सीमित छैन। इरानसँग सम्बन्धित सशस्त्र समूहहरूको गतिविधिका कारण खाडी क्षेत्र, इराक, सिरिया, यमन, लेबनान र लालसागरसम्म सुरक्षा चुनौती बढेको छ।
यमनमा इरान समर्थित हुथी समूहसँग सम्बन्धित गतिविधिले समुद्री यातायातमा थप जोखिम सिर्जना गरेको छ। होर्मुजसँगै बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा पनि जहाज आवागमन घटेको छ। यसले मध्यपूर्वका दुई महत्वपूर्ण समुद्री मार्गमा एकैपटक जोखिम बढाएको छ।
पछिल्ला दिनमा दक्षिणी लेबनानमा इजरायली आक्रमणमा कम्तीमा ११ जनाको मृत्यु भएको रोयटर्सले जनाएको छ। इजरायलले दक्षिणी लेबनानबाट आफ्नो सेना फिर्ता गर्ने विषयलाई हिजबुल्लाहको निशस्त्रीकरणसँग जोडेको छ। यसले इरानसँगको युद्ध र लेबनानको सुरक्षा संकटबीचको सम्बन्ध थप जटिल बनाएको छ।
खाडी मुलुक पनि दबाबमा
इरानसँग प्रत्यक्ष युद्धमा नरहेका खाडी मुलुकहरू पनि यसको प्रभावबाट अछुतो छैनन्। अमेरिकी सैन्य संरचना रहेका कतार, बहराइन, यूएईलगायतका क्षेत्रमा सुरक्षा सतर्कता बढाइएको छ।
समुद्री यातायातमा भएका आक्रमणले खाडी मुलुकहरूको ऊर्जा निर्यातमा समेत जोखिम बढाएको छ। यूएईले आफ्ना दुईवटा जहाज होर्मुज क्षेत्रमा आक्रमणमा परेको जनाएको छ। यस्ता घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय पानीजहाज कम्पनीलाई जोखिम र बीमा लागत बढाउने अवस्थामा पुर्याएको छ।
यसैबीच, साउदी अरबले टर्की र पाकिस्तानसँग नयाँ रक्षा सहकार्य अघि बढाएको छ। क्षेत्रीय असुरक्षा बढ्दै गएपछि खाडी मुलुकहरू आफ्नै सुरक्षा संरचना बलियो बनाउने दिशामा अघि बढेको संकेतका रूपमा यसलाई हेरिएको छ।
तेल बजारमा प्रत्यक्ष असर
अमेरिका–इरान युद्धको सबैभन्दा ठूलो विश्वव्यापी असर ऊर्जा बजारमा देखिएको छ। होर्मुजबाट तेल तथा ग्यासको ढुवानी प्रभावित भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आपूर्ति संकटको चिन्ता बढेको छ।
सोमबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य करिब १ प्रतिशत बढेर प्रतिब्यारेल ८९.४० डलरसम्म पुगेको थियो। अघिल्लो साता मात्रै तेलको मूल्य ५ प्रतिशतभन्दा बढी बढेको थियो। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनका अनुसार मध्यपूर्वको द्वन्द्वका कारण जुलाईमा करिब ५५ लाख ब्यारेल प्रतिदिन बराबरको तेल उत्पादन बन्द भएको थियो, जुन विश्वव्यापी तेल खपतको ५ प्रतिशतभन्दा बढी हो। केही उत्पादन आगामी वर्षसम्म पनि बन्द रहनसक्ने अनुमान गरिएको छ।
यसको असर पेट्रोल तथा डिजेलको मूल्यमा मात्र नभई यातायात, हवाई सेवा, उत्पादन लागत, खाद्य पदार्थ र विश्वव्यापी मुद्रास्फीतिसम्म पर्नसक्ने जोखिम छ।
सुरक्षा संकट सैन्य सीमाभन्दा बाहिर
अमेरिका–इरान युद्धले अब यो संघर्ष केवल दुई देशबीच सीमित छ कि सम्पूर्ण मध्यपूर्वको सुरक्षा संरचना नै परिवर्तन हुँदैछ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।
अमेरिकी सेनाका ठूलो संख्यामा सैनिक तथा सैन्य संरचना खाडी क्षेत्रमा छन्। इरानी क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन क्षमताका कारण ती संरचनाहरू जोखिममा छन्। इरानसँग सम्बन्धित समूहहरूले इराक, यमन तथा अन्य क्षेत्रमा अमेरिकी वा सहयोगी मुलुकका लक्ष्यलाई निशाना बनाउनसक्ने जोखिम पनि कायम छ।
अर्कोतर्फ, इजरायल–लेबनान मोर्चा, गाजाको संकट, यमनमा हुथी गतिविधि र समुद्री मार्गको असुरक्षाले छुट्टाछुट्टै देखिने संकटहरूलाई एउटै क्षेत्रीय सुरक्षा संकटमा जोडिरहेका छन्।
अबको बाटो कता?
अहिलेको अवस्थामा युद्ध तत्काल अन्त्य हुने स्पष्ट संकेत देखिएको छैन। अमेरिका थप आर्थिक तथा सैन्य दबाबको रणनीतिमा देखिन्छ भने इरान होर्मुजलाई आफ्नो रणनीतिक शक्तिका रूपमा प्रयोग गर्दै अमेरिकी माग अस्वीकार गरिरहेको छ।
यद्यपि दुवै पक्षले कूटनीतिक सम्भावना पूर्ण रूपमा बन्द गरेका छैनन्। मध्यस्थ देशहरूको सक्रियता, विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिको दबाब र युद्धको बढ्दो आर्थिक लागतले अन्ततः दुवै पक्षलाई वार्तामा फर्किन दबाब सिर्जना गर्नसक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
तर त्यसअघि होर्मुजको भविष्य, इरानको आणविक कार्यक्रम, अमेरिकी प्रतिबन्ध, युद्ध क्षतिपूर्ति र क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थाबारे सहमति खोज्नुपर्नेछ।
अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भनेको नयाँ सैन्य घटनाले युद्धलाई थप देश र मोर्चामा फैलाउन सक्ने सम्भावना हो। होर्मुजमा जहाजमाथिको अर्को आक्रमण, खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य संरचनामाथिको हमला वा इजरायल–लेबनान मोर्चामा ठूलो सैन्य घटनाले कूटनीतिक प्रयासलाई थप कमजोर बनाउन सक्छ।
त्यसैले मध्यपूर्वको अहिलेको संकट केवल अमेरिका र इरानबीचको युद्धको विषय मात्र नभई विश्व ऊर्जा सुरक्षा, समुद्री व्यापार, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको संकट बनेको छ। युद्ध तत्काल रोकिएन भने यसको आर्थिक र सुरक्षा प्रभाव मध्यपूर्वभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्ने जोखिम कायमै छ।
