- १ जेष्ठ २०८३, शुक्रबार / May 15, 2026
काठमाडौँ, १८ वैशाख । अमेरिकाले यूक्रेनसँग क्रिटिकल मिनरल सम्झौता (US-Ukraine Critical Minerals Deal) मा हस्ताक्षर गरेको छ। यो सम्झौताले यूक्रेनका खनिज र रेयर अर्थ मेटल्सको बिक्रीबाट प्राप्त हुने आय दुवै देशले बाँडफाँट गर्नेछन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले विगत दुई महिनादेखि यो सम्झौताका लागि जोड दिँदै आएका थिए। उनको दाबी छ कि यो सम्झौताले अमेरिकालाई आर्थिक लाभ दिन्छ, रूससँगको भविष्यको शान्ति सम्झौतापछि यूक्रेनको सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्छ र पुनर्निर्माणमा लगानीलाई निरन्तरता दिन्छ।
यो सम्झौतामा अमेरिकाका ट्रेजरी सेक्रेटरी स्कट बेसेन्ट र यूक्रेनकी प्रथम उपप्रधानमन्त्री यूलिया स्विरिडेन्कोले हस्ताक्षर गरेका छन्। यसलाई आधिकारिक रूपमा प्राकृतिक स्रोत सम्झौता (Natural Resources Deal) नाम दिइएको छ।
यो सम्झौता अनुसार, अमेरिका र यूक्रेनले यूक्रेनभित्र खनिज खोज र उत्खननका लागि संयुक्त लगानी कोष स्थापना गर्नेछन्। साथै, ती खनिजबाट हुने आय दुवै देशबीच कसरी बाँडफाँट गर्ने भन्ने पनि निर्धारण गरिनेछ।
यूक्रेनकी उपप्रधानमन्त्री यूलिया स्विरिडेन्कोले सामाजिक सञ्जालमा लेखेकी छन् कि यो कोषले “वैश्विक लगानी आकर्षित गर्नेछ।” उनले यूक्रेनले आफ्नो क्षेत्र र क्षेत्रीय जलमा रहेका स्रोतको पूर्ण स्वामित्व कायम राख्ने र खनिज कहाँ र कसरी उत्खनन गर्ने भन्ने निर्णय पनि यूक्रेनले नै गर्ने स्पष्ट पारेकी छन्।
उनले थपिन्, “राज्य स्वामित्वका कम्पनीहरूको स्वामित्वमा कुनै परिवर्तन हुने छैन, ती यूक्रेनकै रहनेछन्।” यसमा यूक्रेनको सबैभन्दा ठूलो तेल उत्पादक कम्पनी उक्रनाफ्टा र परमाणु ऊर्जा उत्पादक एनरगोएटम जस्ता कम्पनीहरू समावेश छन्।
अमेरिकाले यो सम्झौताले रूसलाई सङ्केत दिदैं बताएको छ कि ट्रम्प प्रशासन “स्वतन्त्र, सार्वभौम र समृद्ध” यूक्रेन केन्द्रित शान्ति प्रक्रियाप्रति प्रतिबद्ध छ।
ट्रेजरी सेक्रेटरी स्कट बेसेन्टले भने, “राष्ट्रपति ट्रम्पले अमेरिकी र यूक्रेनी जनताबीचको यो साझेदारीलाई यूक्रेनमा दिगो शान्ति र समृद्धिका लागि दुवै पक्षको प्रतिबद्धता देखाउन परिकल्पना गरेका थिए। रूसी युद्ध मेसिनलाई वित्तपोषण वा आपूर्ति गर्ने कुनै पनि देश वा व्यक्तिलाई यूक्रेनको पुनर्निर्माणबाट लाभ लिन दिइने छैन।”
क्रिटिकल मिनरल वा दुर्लभ खनिजहरू ती धातु र कच्चा पदार्थ हुन् जुन उच्च प्रविधिका उत्पादनहरूका लागि आवश्यक हुन्छन्। विशेष गरी हरित ऊर्जा, इलेक्ट्रोनिक्स सामग्री, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को पूर्वाधार र उच्च प्रविधिका हतियारहरूको उत्पादनमा यिनको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणले, क्रिटिकल मिनरल १७ प्रकारका धातुहरूको समूह हो, जसमध्ये धेरैजसो भारी धातु (हेभी मेटल्स) हुन्। यी पृथ्वीको सतहमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, डिस्प्रोसियम, नियोडिमियम र सेरियम यस्ता खनिज हुन्। सन् २०२४ मा अमेरिकी भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणले विश्वभर ११० मिलियन टन दुर्लभ खनिज रहेको अनुमान गरेको छ, जसमध्ये ४४ मिलियन टन चीनमा, २२ मिलियन टन ब्राजिलमा, २१ मिलियन टन भियतनाममा, १० मिलियन टन रूसमा र ७ मिलियन टन भारतमा रहेको छ।
यी खनिज उत्खननका लागि रासायनिक पदार्थको ठूलो प्रयोग हुन्छ, जसले पर्यावरणीय प्रदूषण र जोखिम निम्त्याउँछ।
द गार्डियनका अनुसार, यूक्रेनको जियोलोजिस्ट्स सङ्घकी अध्यक्ष हन्ना लिवेन्स्टेभाले सन् २०२२ मा लेखेको लेखमा दाबी गरिएको छ कि यूक्रेनसँग विश्वका खनिज स्रोतको करिब ५% हिस्सा छ, जबकि यूक्रेनले विश्वको सतहको ०.४% मात्रै ओगट्छ। रोयटर्सका अनुसार, यूक्रेनसँग युरोपेली सङ्घले क्रिटिकल मिनरल मानेका ३४ खनिजमध्ये २२ को भण्डार छ। यीमा ल्यान्थेनम, सेरियम, नियोडिमियम, एर्बियम र येट्रियम जस्ता रेयर अर्थ मेटल्स समावेश छन्।
युरोपेली आयोगको अनुसन्धानले रूससँग युद्ध सुरु हुनुअघि यूक्रेन टाइटेनियमको प्रमुख आपूर्तिकर्ता रहेको र सन् २०१९ मा विश्वको ७% टाइटेनियम उत्पादन गरेको देखाएको छ। साथै, यो म्याङ्गनीजको ठूलो आपूर्तिकर्ता हो र युरोपकै सबैभन्दा ठूलो ५ लाख टन लिथियम भण्डार भएको दाबी गर्छ। यूक्रेनसँग विश्वको ग्राफाइटको पाँचौँ हिस्सा पनि छ, जुन परमाणु ऊर्जा स्टेशनको महत्त्वपूर्ण कम्पोनेन्ट हो।
तर, यूक्रेनको करिब पाँचौँ हिस्सा रूसको नियन्त्रणमा भएकाले यीमध्ये धेरै भण्डार उसको हातबाट गुमेका छन्।
अमेरिकी भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणका अनुसार, सन् २०२४ मा अमेरिका आफ्नो क्रिटिकल मिनरलको ८०% आवश्यकताका लागि चीन, मलेसिया, जापान र इस्टोनियामाथि निर्भर थियो। ट्रम्प यो निर्भरता अन्त्य गर्न र अमेरिकालाई क्रिटिकल मिनरलमा आत्मनिर्भर बनाउन चाहन्छन्। यो उनको अमेरिकालाई प्रविधिको केन्द्र बनाउने एजेन्डाको हिस्सा हो। यी १७ दुर्लभ खनिजहरू लाइट बल्बदेखि गाइडेड मिसाइलसम्म, दैनिक र उच्च प्रविधिका उपकरणहरूमा प्रयोग हुन्छन्।
विश्व अर्थतन्त्र र प्रविधिको परिवर्तनसँगै क्रिटिकल मिनरलको महत्त्व बढ्दै गएको छ, र यिनमा पहुँचका लागि देशहरूबीच प्रतिस्पर्धा तीव्र भएको छ।
राष्ट्रपति बनेपछि ट्रम्पले बारम्बार भनेका छन् कि रूसविरुद्धको युद्धमा अमेरिकाले यूक्रेनलाई अत्यधिक सहयोग गरेको छ तर बदलामा केही पाएको छैन। उनले पछिल्ला तीन वर्षमा यूक्रेनलाई गरेको आर्थिक र सैन्य सहायता बदला खनिजको रूपमा चाहेका छन्।
यो सम्झौता अमेरिका र यूक्रेनबीच तनावको कारण बनेको थियो। गत फेब्रुअरीमा ट्रम्प र यूक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीबीचको तर्कवितर्क विश्वले देखेको थियो। जेलेन्स्कीले आरोप लगाएका थिए कि अमेरिकाले ५०० बिलियन डलरभन्दा बढी मूल्यका खनिज सम्पदामा हस्ताक्षर गर्न दबाब दिइरहेको छ, जसलाई चुक्ता गर्न यूक्रेनका १० पुस्ताले मेहनत गर्नुपर्ने छ।
तर, सम्झौता हस्ताक्षर भएपछि यूक्रेनका प्रधानमन्त्री डेनिस शिमहालले रूसी आक्रमणपछि अमेरिकाबाट प्राप्त हतियार र अन्य सहयोगको अर्बौं डलरको “ऋण” फिर्ता गर्न नपर्ने बताए। यो सम्झौता हस्ताक्षर गर्नुअघि यूक्रेनको प्रमुख माग थियो।
